Chiếc xe buýt 146 lướt qua, khiến mình không thể rời mắt và trầm trồ vì trên xe treo quá trời thú bông. Thật dễ thương! Nhưng, dừng lại chút coi, tại sao thú bông lại dễ thương? Thú bông được phổ biến từ khi nào? Nếu bỗng dưng có tiền, mình có hứng mở tiệm bán thú bông, thì mình sẽ kể chuyện gì cho khách nghe?
Trước khi bàn chuyện, mình thống nhất cách hiểu về “thú bông” chút ha. Theo mình, có ít nhất hai cách hiểu chữ “thú bông”. Thứ nhất, thú bông là một món đồ chơi có hình người (còn gọi là búp bê bông), thú, hoặc đồ vật; làm bằng vải, bên trong nhồi bông, vải vụn, rơm, hoặc các loại hạt (hạt nhựa, hạt đậu…). Thứ hai, thú bông có thể đề cập đến loại tiêu bản nhồi (taxidermy), mà bạn có thể thấy trong thảo cầm viên. Ngoài ra thì “thú bông” còn có thể liên tưởng đến “hình nhân” dùng trong bùa chú, cái này thì mình sẽ tìm hiểu và viết trong một bài khác.
Trong bài viết này, mình sẽ chỉ giới hạn trong cách hiểu thứ nhất: một món đồ chơi bằng vải, mềm mại, kích cỡ vừa cầm trong bàn tay, hoặc cùng lắm là bằng một người lớn.
Lược sử về thú bông
Theo Britainica, thú bông được ghi nhận là đồ chơi cho trẻ em từ xa xưa, có thể bắt nguồn từ những con búp bê hay con thú bằng giẻ hoặc rơm, gỗ, kim loại. Như các loại đồ chơi khác, thú bông thường được tự làm tại nhà, bằng cách khâu ghép các mảnh vải hoặc móc (amigurumi). Tuy nhiên, thú bông chỉ trở nên phổ biến từ cuối thế kỉ 19, khi gấu teddy được sáng tạo gần như đồng thời bởi các nhà làm đồ chơi là Morris Michtom (Mỹ) và Richard Steiff và cô mình là Margarete Steiff (Đức).
Morris Michton (1870-1937) và vợ là sáng tạo ra Teddy Bear theo một sự kiện liên quan đến tổng thống Rooselvelt (biệt danh của tổng thống là Teddy – mặc dù ổng hổng ưa cái biệt danh này). Chuyện là, tổng thống được mời tới một buổi đi săn vào tháng 11/1902 và từ chối bắn một chú gấu con. Chuyện này trở thành đề tài bàn tán xôn xao dư luận, Clifford Berryman vẽ lại trong bức ảnh này, đăng trên tờ Washington Post, ngày 16/11/1902.
This political cartoon by Clifford Berryman’s depicts President Theodore Roosevelt’s bear hunting trip to Mississippi. The cartoon gave the ‘Teddy’ Bear it’s name. It was published in the Washington Post in 1902. Download from Wikipedia.
Michton đã làm một chú gấu nhồi bông đặt trong cửa hàng kẹo của mình ở Brooklyn, với tấm biển “Teddy’s bear” và đồng thời gửi một phiên bản đến cho tổng thống để xin được sử dụng cái tên Teddy. Tổng thống đồng ý! (dễ thương phết). Năm 1903, hai vợ chồng thành lập Ideal Novelty and Toy Company. Công ty ăn nên làm ra, đến 1971 đã trở thành một trong ba công ty đồ chơi hàng đầu của Mỹ. Hiện công ty đã bị mua lại và đang thuộc về tập đoàn Mattel.
Trong khi đó, tại Đức vào năm 1902, Richard Steiff (1877-1939) (cháu của Margaret Steiff (1847-1909), người sáng lập công ty Steiff) sáng tạo ra phiên bản “Bear 55 PB”, với vải là loại phủ lông dùng trong nội thất, phần tay và chân có thể chuyển động được. (Còn tại sao ổng tìm ra loại vải đó để may thú bông hả, ổng học School of Applied Arts ở Stuttgart với Anh đó). Chú gấu này được bán ở hội chợ Leipzig Toy Fair và bắt đầu chinh phục thế giới. Một thương nhân người Mỹ đặt một đơn hàng “Steiff’s bear” lớn và đến 1906 thì “Steiff’s bear” được biết đến rộng rãi là “Teddy’s bear” (hơi nhập nhằng há!). Nhiều công ty đồ chơi khác cũng bắt đầu sản xuất gấu bông.
Cũng phải nói thêm, Bear 55 PB không phải là “thú bông” đầu tiên được nhà Steiff sản xuất, mà là một chú voi do Margaret thiết kế, ban đầu được bán ra để làm gối cắm kim, nhưng nhanh chóng trở thành một món đồ chơi cho trẻ em (cũng phải ha, mình thường đâu biết khách hàng có sử dụng đúng mục đích ban đầu mà mình thiết kế hay không). Steiff Company vẫn hoạt động cho đến ngày nay, và thú bông nhà Steiff là một vật phẩm được các nhà sưu tầm thú bông săn đón. Gấu Teddy được mặc quần áo theo các ngành nghề khác nhau, làm vật trưng bày cho hội chợ, quà lưu niệm… Trong hai cuộc chiến tranh thế giới thì ngành công nghiệp sản xuất đồ chơi nói chung và thú bông nói riêng cũng chịu ảnh hưởng theo. Nhà Steiff trước việc thiếu nguyên liệu đã có lúc phải sản xuất “paper teddy bear” làm từ gỗ nội địa. Sau 1975, trước nhu cầu bùng nổ của thế hệ Baby Boomer, thú bông nhanh chóng trở lại.
Các nhân vật trong sách, truyện, phim, phim hoạt hình… có phiên bản thú bông từ khi nào nhỉ? Mình thấy có hai dấu mốc đáng chú ý. Thứ nhất, vào năm 1903, thú bông tạo hình thỏ Peter Rabbit (nhân vật trong cuốn truyện cùng tên của nhà văn Beatrix Potter) là thú bông đầu tiên được cấp bằng sáng chế. Thứ hai, vào năm 1931, Steiff hợp tác với Disney để làm phiên bản thú bông cho các nhân vật của nhà Chuột, mối quan hệ hợp tác vẫn duy trì cho đến ngày nay.
Chuyện bên phương Tây là vậy, còn phương Đông thì sao? Nhật Bản nổi tiếng với amigurumi – nghệ thuật móc thú bông, và những bạn thú bông theo phong cách “kawaii” (dễ thương). Thú bông ở Nhật cực kì đa dạng, bắt nguồn từ truyện tranh và phim hoạt hình. Ở Việt Nam hẳn đã quá quen thuộc với Hello Kitty, Rikklakuma, Sumikko Gurashi, Pokemon, Doraemon… Không có tài liệu chính xác nhưng một số tài liệu mình đọc được trên mạng ghi nhận thú bông phong cách kawaii phổ biến từ những năm 1990.
Hàn Quốc, theo mình quan sát thì có vẻ không có hệ thống nhân vật thú bông đa dạng như Nhật Bản. Các nhóm nhạc, các thần tượng cũng có phiên bản nhồi bông. Một số bộ phim như “Hoàng Cung” (2006) góp phần làm cho “gấu bông” nóng trở lại trong nhóm các bạn tuổi teen. Chú bò chăm chỉ trong “Thư ký Kim làm sao thế” (2018) cũng trở thành vật phẩm được săn đón một thời gian.
Ở Việt Nam, rất tiếc mình không tìm thấy nhân vật thú bông nào đáng kể, mặc dù gần như con đường nào cũng có cửa hàng bán thú bông, từ những sạp hàng trên vỉa hè, trong nhà sách, siêu thị, cửa hàng tiện lợi, đến những cửa hàng chuyên bán thú bông sang trọng. Thú bông ở Việt Nam, ngoài những nhân vật nổi tiếng như đã kể trên, đa phần là những nhân vật không tên. Mình nghe một người anh nói rằng trước 1975 từng có một công ty ở Sài Gòn làm búp bê bông rất đẹp, chuyên xuất khẩu, nhưng giờ không còn nữa. Nhóm 9X tụi mình quen với những chú gấu nhồi vải vụn, ghép cũng từ vải vụn, những chú sâu gắn mắt nhựa, sọc vàng xanh, vàng đỏ làm gối ôm, sau này xuất hiện thêm cá sấu, bé ciu, ly trà sữa… Thú bông khi mình còn nhỏ là một món đồ xa xỉ mà chỉ có con nhà giàu mới có được, và mình vẫn còn nhớ mình từng nhìn tủ thú bông đầy ắp ở nhà cô bạn cùng lớp đầy thèm khát. Mình nhìn thấy sự khao khát đó trong những chuyến đi từ thiện sau này, người chị dẫn mình đi cũng rất tâm lý, trong giỏ quà của chị gần như lúc nào cũng có thú bông để tặng các em nhỏ.
Thú bông trong đời sống và trong trị liệu
Nếu nói đến quà tặng cho em bé? Thú bông xếp đầu bảng, bên cạnh ô tô, bộ lắp ghép, búp bê. Nếu nói đến quà lưu niệm khi đến một quốc gia, hay hội nghị? Thú bông cũng là lựa chọn phổ biến, bên cạnh postcard, đặc sản…
Thú bông, một món đồ chơi mềm mại, đáng yêu, gần gũi với chúng ta từ thuở ấu thơ. Thú bông giúp an ủi, giảm lo âu, căng thẳng, được các chuyên gia tâm lý khuyến khích sử dụng trong những ca khủng hoảng lo âu, xa cách, hay các vấn đề liên quan đến lòng tự tôn.
Với chừng đó công dụng, và với sự phổ biến như bây giờ, mình nghĩ ngành công nghiệp đồ chơi và thú bông có lẽ còn sống được lâu lâu. Mình cũng có nhiều thú bông, và khó mà kiềm chế cái sự thèm thuồng khi đi qua Miniso :))
Bảo tàng thú bông
Dưới đây là danh sách một số bảo tàng thú bông, để bạn có thể ghé thăm nếu có dịp
- Steiff Museum (Đức)
- Teddy Bear Museum (New York, US)
- The Strong, National Museum of Play (New York, US)
- Dorset Teddy Bear Museum (UK)
- Bảo tàng gấu Teddy Phú Quốc (Việt Nam)
(Wiki có đề cập thêm vài chỗ https://en.wikipedia.org/wiki/Teddy_bear_museum)
Tạm kết
Tóm lại thì, từ một chuyến xe buýt chở đầy thú bông ở Gò Vấp, mình đã đi qua Mẽo, qua Đức, qua Nhựt, rồi trở lại Việt Nam. Tạm hài lòng chút đỉnh với những gì mình tìm được, và quay lại ôm gấu nhà thôi :))
Trà Giang, 20220703
Leave a Reply