Năm nay là năm thứ hai mình không phải là người đứng ra tổ chức ngày nhà giáo ở công ty.
Năm đầu tiên, mình có phần hơi tiếc nuối cái không khí bận rộn đó, nhưng công việc mới cuốn mình đi (mình đang bao biện, mình biết). Và tới năm thứ hai, mình nhìn các bạn đồng nghiệp cũ chuẩn bị, trong lòng mình dấy lên cảm giác cồn cào, như có ai đó đang thỏ thẻ: nè, nói gì đi.
Mình nghĩ cái khiến cho mình nhớ về ngày nhà giáo nhiều nhất là việc lên danh sách ai sẽ được tặng quà vào ngày nhà giáo. Đó là câu hỏi khó. Không giống như một trường học, vai trò “giáo” sẽ được chia đều cho tất cả mọi người. Chúng ta đồng thời là người học và cũng là người dạy. “Teacher” mang muôn vàn chức danh khác nhau: trainer, instructor, mentor, coach, facilitator… Chức danh mình thích nhất, chính là facilitator – người tạo thuận lợi.
Mất 5 năm để mình đúc rút được về công việc của mình khi đó: make learning happens/làm việc học xảy ra. Và sau đó, mình ra đi, thử sức với một vai trò khác: make things visible/làm mọi thứ lộ ra. Cả hai đều làm công việc tạo điều kiện để cho việc gì đó xảy ra. Vậy thì mình thử làm cho learning visible/làm cho việc học xuất hiện ra xem sao? Có 3 hình ảnh xuất hiện ra trong đầu mình về việc học: bục giảng, bàn học, và máy tính.
- Bục giảng
Hẳn chúng ta đã quen với hình ảnh này lắm lắm, đến mức nhắm mắt cũng có thể tưởng tượng cái bục giảng trước mắt, với một chiếc bảng to, một cái bệ nâng hẳn người giáo viên lên trên một bậc so với học sinh, và một đám học sinh chăm chú hướng mắt nhìn lên. Trông cũng giống như một buổi giảng ở nhà thờ, và trông cũng giống một buổi lễ tôn giáo.
Người giáo viên ở đây thực sự có nhiều quyền lực. Một cái liếc mắt có thể khiến cho đám học trò bên dưới run rẩy. Và rất nhiều khi, mình có cảm giác người học trò ở đây biến mất. Việc trao đổi bị hạn chế tối đa. “Lớp ồn” là một câu chê rất nặng trong sổ đầu bài.
Nói thật thà thì, mình không thích kiểu lớp học này. Nhưng thế mạnh của nó là gì? Khả năng phục vụ một nhóm người học đông đảo, trong điều kiện rất hạn chế. - Bàn
Đây là hình ảnh mình gặp khi đi làm. Một bạn senior hướng dẫn cho một vài bạn junior. Cầm tay chỉ việc. Mình thích nó, và cho đến nay mình vẫn rất ưng kiểu học tập này.
Ban đầu, bạn senior vẫn biết nhiều hơn bạn junior một chút. Nhưng qua thời gian, cả junior lẫn senior nay đã có thể cùng nhau thảo luận về một vấn đề. Sự chênh lệch quyền lực không còn lớn nữa. Và chúng ta có thể nói về chuyện này bằng câu kết trong “Chuyện kể về ba anh em của Beetle the Bard” mà mình yêu thích: “Họ cùng nhau rời đi như những người đồng đẳng ngang hàng”.
Vấn đề? Khó standardize và scale up. - Máy tính
Và đây là lúc người thầy biến mất. Người học tự chủ trên con đường khám phá của chính mình. Tài liệu học tập tách rời khỏi người truyền đạt, có một đời sống riêng. Người học nhận diện vấn đề, tự tìm giải pháp, và thảo luận với những người cùng chung vấn đề. Nó mệt, và chẳng có câu trả lời nào là đúng hay sai, chỉ là phù hợp hay không phù hợp.
Vấn đề với cách học này? Chúng ta dễ lạc lối trong một biển thông tin. Và khi mệt quá, đôi khi ta ước có thánh phán cho rồi, hay ít nhất là ai đó ta biết chắc là hiểu vấn đề, nói cho ta nghe mình cần làm gì.
Sau khi viết về ba hình ảnh đó, mình lại có một hình ảnh khác trong đầu khi nghĩ về sự học: một chiếc ba lô. Đó là cách mình học từ vài năm nay, thông qua việc đi, quan sát, ghi chép, nói chuyện. Không có máy tính, không có bục giảng, không có bàn. Nghe chẳng giống học, giống đi chơi nhiều hơn. Nhưng ai nói đi chơi là không học?
Với bốn hình ảnh trên, có thể đưa ra quan sát rằng, người giáo viên rõ nét nhất là trên bục giảng, rồi bắt đầu mờ dần đi khi bước xuống bên chiếc bàn cạnh học sinh, khuất dần sau chiếc máy tính, và biến mất luôn khi xách ba lô lên; còn người học mỗi lúc lại một rõ nét hơn. Mình nghĩ đó là quá trình không thể đảo ngược, với việc thông tin đang chuyển từ tình trạng khan hiếm hay thừa mứa. Việc học không chỉ gói gọn trong nhà trường, hay bộ phận đào tạo, mà trở thành sự góp sức của tất cả những người liên quan, trong đó người học đóng vai trò chủ đạo còn những người khác bao gồm cả giáo viên đóng vai trò hỗ trợ. Điều đó sẽ dẫn tới một số tình huống toát mồ hôi sau:
- Phụ huynh Ất: Trời ơi sao tui đưa con tới trường học rồi mà sao nó hư? Đi làm đã mệt rồi còn phải dạy con ư?
Cô giáo: Chị ơi, đây là con chị mà, sao chị tống cho trường hết vậy? - Nhân viên Giáp: Ê công ty không có career map hay competency framework, mà có đi nữa cũng không hợp với tui.
Nhân sự: Ủa sự nghiệp của bạn mà? - Sếp Mô: Tui muốn lập community of practice, nhưng mà phải có outcome theo đơn đặt hàng của công ty.
Nhân sự: Nếu vậy anh lập task force chứ anh đừng làm community of practice chi, nó sai mục đích từ đầu rồi. - Sếp Tê: Tui quản lý kết quả nhưng mà sao tui đưa mấy cái hướng dẫn làm việc mà tụi nó không nghe, cứ thích làm theo ý mình
Nhân viên: Ủa anh trao quyền cho người ta mà? - Phụ huynh Răng: Sao thầy cứ cho con tui học ba cái trò tư duy phản biện làm cái gì, về nhà tôi nói gì nó cũng nói lại, hở ra là cãi.
Thầy giáo: @@ - Học sinh Rứa: Mẹ ơi, mẹ cho con đi mấy khóa học tập trải nghiệm này nha. Cô nói đi chơi cũng là học á!
Mẹ: Ủa nó đi chơi mà nó kêu nó học là ý làm sao? Lại còn tốn cả đống tiền nữa hả!!!
Mấy tình huống này mình lượm lặt trên báo, lẫn lấy từ trải nghiệm của chính mình. Liệt kê mấy cái đó để nói rằng, việc học có rất nhiều vấn đề, mà một phần lớn đến từ kì vọng khác nhau của các bên liên quan, lẫn thiếu thông tin về các mặt khác nhau của một giải pháp. Chúng ta khó mà kì vọng học sinh sáng tạo và tích cực, nhưng lại không được “cãi leo lẻo” khi ở nhà. Cũng rất khó để trải nghiệm cuộc sống nếu chỉ gói gọn trong bốn bức tường lớp học. Chi phí thì lại là một vấn đề khác mà mình không đủ dữ liệu lẫn kiến thức để bàn đến. Cũng không thể kì vọng công ty sẽ có tất cả mọi nguồn lực cần thiết cho việc học của nhân viên, mà chính nhân viên sẽ phải chủ động đề xuất, và đi kèm với nó là nguy cơ bạn ấy tìm thấy nơi học tập ở tổ chức khác. Mọi thứ đều có giá của nó, nên mình nghĩ chúng ta phải rất cẩn thận với những điều mình ao ước.
Từ bục giảng, đến chiếc bàn, chiếc máy tính, chiếc ba lô, bốn hình ảnh này tượng trưng cho con đường học tập của mình, và có lẽ cũng quen thuộc với nhiều người. Khi mô tả chúng, mình không có ý nói cái gì hay hơn cái gì, tất cả đều sẽ có chỗ phù hợp. Mình chỉ mong sẽ có nhiều hơn những người chịu ngồi xuống cùng nhau thảo luận, cùng xắn tay áo lên giải quyết một phần nhỏ của vấn đề, xem đó cũng có phần việc của mình thay vì nghĩ rằng chỉ là việc của người khác, và tôn trọng phạm vi công việc, chuyên môn của người khác.
Còn mình, vẫn chỉ là một đứa trẻ trên con đường học tập, ngồi làm tập làm văn mô tả chút chuyện xàm. Khi viết đến dòng này, mình lại nhớ đến những câu kết kinh điển: “Em hứa sẽ chăm chỉ, ngoan ngoãn học tập để ông bà ba mẹ thầy cô vui lòng”. Ôi, mình nên hứa gì? Hay mình hứa là sẽ nghiêm túc như một đứa con nít đang chơi nhé? Liệu ông bà ba mẹ thầy cô có vui lòng khi nghe câu hứa này không? Nghi là không quá, thiếu điều xách chổi rượt vì cái tội cà khịa, haha.
20231120
Trà Giang
Leave a Reply