Tối thứ sáu, 15/12 vừa rồi, mình đi coi “The boy and the heron”. Trong lúc chờ phim chiếu, mình “khai dao” cây dao trổ vừa mới được bạn tặng, thực hành một môn nghệ thuật của Nhật mà mình bỏ đã lâu là kirigami – nghệ thuật cắt giấy, để cắt một tờ poster thành một tấm thiệp xinh. Thế nên mình nghĩ như một sự sắp đặt, khi trong phim có một nhân vật tên là “Kiriko”, đóng vai trò khá lớn trong hành trình phát triển của nhân vật chính Mahito. Vậy thì, mình sẽ thử đưa ra góc nhìn về phim dưới góc độ “vết cắt” nhé?
Bộ phim có thể xem như hành trình chịu tang và xả tang của cậu thiếu niên Mahito (Hán tự: Chân Nhân). Bộ phim bắt đầu bằng cảnh cậu mất mẹ trong một cơn hỏa hoạn do bom đạn chiến tranh. Chuỗi mất mát nối dài thêm khi cậu mất kết nối với cha khi ông lập gia đình mới, rồi cậu bị bứng khỏi nơi mà cậu quen sinh sống và học tập là Tokyo, để về một nơi hoàn toàn xa lạ ở vùng quê, với người dì ruột nhưng nay đã ở vai trò mới – mẹ kế của cậu. Cậu chìm trong nỗi đau, chối bỏ việc xây dựng những kết nối mới, dấn thân vào một cuộc phiêu lưu từ tiếng gọi của con chim diệc xanh, và từ đó tìm được sự hòa giải và kết nối, và trở về nơi cũ nhưng đã trở thành một con người mới, trưởng thành hơn.
- Vết cắt thứ nhất: vết sẹo trên đầu
Vết thương lòng đầu tiên mà Mahito phải nhận là chứng kiến mẹ mình ra đi, và vị trí của cậu trong lòng cha bị lung lay khi ông có vợ mới, chính là dì Natsuko – em ruột của mẹ cậu, và còn sắp có thêm một đứa con khác. Việc có thêm em và phát hiện mình không còn là cái rốn vũ trụ của cha mẹ đã đủ khiến một đứa trẻ bị sốc, huống chi đứa em này lại không phải là do mẹ ruột của mình sinh ra. Cậu còn phải đối mặt với sự ghen ghét và bắt nạt từ các bạn ở trường (mà nguyên nhân chính có lẽ từ sự phô trương của ông bố, nhằm tạo ấn tượng). Đối diện với chừng ấy áp lực và cô đơn, cậu đã dùng một phương án là tự dùng đá đập vào đầu mình, gây ra một vết thương sâu, qua đó tạm thời thành công thu hút được sự quan tâm chăm sóc của cha, của dì, và né tránh được việc phải đến trường.
Thông qua việc tự tạo ra vết thương ở một nơi dễ thấy trên đầu, Mahito như đang muốn những đau thương trong lòng phải được thế giới nhìn thấy: “Này, tôi đang đau đấy, chăm sóc tôi đi”.
Cách này đầy rẫy ác ý: Mahito biến mình thành nạn nhân, nhưng là một kiểu nạn nhân có quyền lực. Cậu khiến cha và dì mình cảm thấy tội lỗi (thứ cha mẹ nào mà không bảo vệ được con mình?), khiến những người cậu không thích ở trường có thể phải chịu phạt (dù cậu nói với cha là mình tự té ngã, nhưng cậu mặc kệ cha “trừng phạt”). Có điều, cảm giác quyền lực này không kéo dài lâu, người cha nhanh chóng quay trở lại với công việc, còn người dì quá ốm yếu với đứa con sắp chào đời để có thể trực tiếp chăm sóc cậu, mà phó thác cho những người hầu lớn tuổi trong nhà. Cậu mang vết thương băng bó trên cơ thể và vết thương lòng vẫn chưa lành tiếp tục cô đơn.
- Vết cắt thứ hai: rạch bụng con cá
Trong lúc dưỡng bệnh, con chim diệc xanh không để Mahito yên. Nó lải nhải, nó làm phiền, nó khiến cậu nghi ngờ về thực tại, mời gọi cậu tham gia cuộc phiêu lưu để giải đáp những ảo ảnh trong lòng. Cậu từ chối, cậu né tránh, cậu muốn giết con chim diệc, nhưng đều hụt. Thanh kiếm gỗ trong mơ bị gãy, trong thực tại bể nát. Con chim chỉ bay đi khi suýt bị mũi tên mà dì của Mahito bắn ra đâm trúng. Hình ảnh trong mơ này gợi ý cho Mahito vũ khí đối mặt với con chim diệc là cung tên (mục tiêu?) chứ không phải là cây kiếm cùn (phân tích, phá hủy). Cậu tự mài dao, làm cung tên, chuẩn bị là chuẩn bị vậy thôi, nhưng cậu chỉ thực sự chấp nhận tiếng gọi khi dì Natsuko mất tích. Cậu biết dì Natsuko yêu thương và bảo vệ cậu, nhưng mãi đến lúc này cậu mới chịu chấp nhận dì có một chỗ trong lòng mình. Đi theo cậu trong hành trình này là bà giúp việc già Kiriko dù ở đoạn đầu này thì bà níu cậu lại nhiều hơn là khuyến khích cậu dấn thân. Nhưng “dù có là một lời nói dối, tôi vẫn phải tìm hiểu”.
Con chim diệc mang nhiều ý nghĩa. Cái tôi rất giỏi việc lươn lẹo, nói dối, hợp lý hóa. Nó tạo ra những ảo ảnh để xoa dịu trước nỗi đau mất mát, nhưng chỉ cần đối diện với thực tế bằng chính giác quan của mình, ảo ảnh tan rã, như hình ảnh người mẹ tan thành nước ngay khi Mahito chạm vào. Sự giả dối bị vạch trần, Mahito bắn mũi tên có chứa lông đuôi của chính con chim, mũi tên dứt khoát cắm vào mỏ nó, và con chim diệc xanh to lớn ồn ào tắt tiếng, hiện nguyên hình là một người nhỏ bé thô thiển đang run rẩy. Cái tôi là vậy đó, thường thì tỏ vẻ vĩ đại quyền năng, nhưng lột cái vỏ ngôn từ đi thì nó cũng đầy rẫy âu lo sợ hãi. Mỗi khi thấy con chim diệc nuốt hình hài thô kệch hèn nhát vào trong để lắc người biến thành con chim xinh đẹp kiêu ngạo, mình không khỏi bật cười. Ôi cái tôi tội nghiệp, phải giằng xé nỗ lực dung hòa đòi hỏi từ cái siêu tôi – được đại diện bằng ông cố, và dục năng của cái nó – những con ếch, cá, chim bồ nông và vẹt. Ông cố – chủ nhân tòa tháp đứng trên cao, lệnh cho chim diệc đưa Mahito tới gặp ông, nhưng con đường đến lại là đi xuống dưới. Chẳng phải thú vị lắm sao? Để đi lên cao, ta lại phải đi xuống dưới. Mà khi dõi theo hành trình Mahito trong chặng thứ hai này, phải thật bình tĩnh để nắm tầng tầng lớp lớp ẩn dụ đan xen, lại còn biết bao trứng phục sinh cài cắm khắp nơi.
a) Cánh cổng hình cá dẫn vào ngôi mộ đá
Bắt đầu cuộc hành trình, người anh hùng của chúng ta gặp một cánh cổng khóa, bên trong là một ngôi mộ đá âm u. Lẽ thường, có cổng thì mình phải mở chứ hả? Nhưng người anh hùng của chúng ta đâu có mở, cậu bị bầy bồ nông đẩy vào trong. Cũng như lúc những con ếch tràn lên người Mahito bên bờ ao vườn nhà trong lần đầu con chim diệc xanh gửi lời mời chào đến cậu, lần này những con bồ nông cũng tràn lên người cậu một cách hung hãn, làm gãy cả chiếc cung tên cậu mang theo.
Khi bước vào thế giới vô thức, năng lực của cái tôi trở thành vô dụng. Vô thức mênh mông, choáng ngợp, hung hãn, đói khát. Ở thế giới thường nhật, cái tôi thường xuyên đè nén vô thức, còn trong lãnh địa của vô thức, chỉ cần một chút dấu vết của cái tôi lộ ra (miếng lông đuôi của chim diệc mà Mahito dùng làm đuôi tên), cũng bị vô thức đè bẹp. Nên nếu không có một chút sự bảo vệ, một chút dẫn dắt tâm linh, thể hiện ở việc Kiriko-trẻ đuổi bầy bồ nông đi, sau đó vẽ một vòng tròn lửa để cả cô và Mahito bước vào, và gửi tín hiệu khói lên chủ nhân ngôi mộ như một sự xin phép, thì cuộc hành trình vào vô thức có lẽ sẽ kết thúc từ lúc chưa bắt đầu.
b) Kiriko-trẻ là ai và đóng vai trò gì trong thế giới này?
Sự xuất hiện của Kiriko-trẻ đem đến bước phát triển cho cuộc hành trình. Con chim diệc xanh thì đã biến đâu mất, Mahito đành theo chân Kiriko-trẻ chu du trên biển vô thức. Khi nhảy xuống biển, miếng băng của Mahito bị rơi mất làm lộ ra vết thương. Có lẽ vì đối diện với vô thức, nỗ lực che đậy vết thương cũng trở thành vô nghĩa.
Vậy Kiriko là ai và đóng vai trò gì?
Đầu tiên và rõ ràng nhất, cô câu cá và là người cung cấp thức ăn cho phần lớn cư dân của thế giới này: những người chết. Cái đám mờ mờ tôi tối đội mũ bơi thuyền ấy làm mình nhớ đến đám thuộc hạ của phù thủy xứ Hoang mạc trong “Lâu đài bay của pháp sư Howl”). Cái đám này đói khát, nhưng lại không muốn hoặc không đủ năng lực giết chóc, nên đành đợi Kiriko đem cá đến bán. Điều nực cười là nhiều người không sẵn lòng xuống tay giết chóc, nhưng lại chầu chực để ăn. Miễn là việc giết chóc do người khác thực hiện :v
Thứ hai, Kiriko chăm sóc đám “Lổm Ngổm”, những sinh vật bé nhỏ chưa thành người. Chúng cần ăn ruột cá để có thể bay lên, Kiriko cho chúng ăn no để chúng có sức thực hiện chuyến bay này. Cùng với Himi, cô đuổi những yếu tố gây hại cho những sinh linh này, để chúng an toàn trong hành trình trở thành người.
Thứ ba, đối với Mahito, Kiriko là phần anima năng động, sáng tạo, có tính chất nuôi dưỡng, kết nối với thế giới tâm linh, để Mahito an toàn vượt qua biển vô thức, có được năng lượng hữu ích để tiếp tục hành trình đến gặp “the master”, cái siêu tôi. Có thể nói, nếu không có Kiriko, Mahito không thể thực hiện hành trình này.
c) Bài học của Mahito về sự cân bằng của thế giới
Đi cùng Kiriko, Mahito học được sự tàn nhẫn của thế giới. Cậu phải tự xuống tay giết cá, mổ cá, để những sinh vật khác của thế giới này có cái ăn. Cậu đau lòng biết bao khi đám bồ nông ăn những bé “Lổm Ngổm”, và vui mừng khi Himi đuổi lũ bồ nông bằng lửa. Nhưng cậu cũng nhận ra sự hai mặt của thế giới: lũ bồ nông ăn “Lổm Ngổm” vì chúng quá đói, biển không còn cá, chúng không còn lựa chọn; và ngọn lửa bảo vệ những bé “Lổm Ngổm” khỏi hiểm nguy từ bồ nông cũng đồng thời thiêu đốt một phần trong số chúng.
Khi xuống tay mổ bụng con cá, Mahito thực hiện vết cắt thứ hai: vết cắt vào vô thức của chính mình, để chúng trào ra. Vô thức trông không bắt mắt, hôi thúi, choáng ngợp, nhưng vô thức nuôi dưỡng sự sáng tạo, nuôi dưỡng con người. Nếu không để cho vô thức được biết đến, ta mãi mãi không phải là một con người toàn vẹn.
- Vết cắt thứ ba: phá hủy tòa tháp
Tòa tháp là biểu tượng của thành tựu và cũng là biểu tượng cho lòng kiêu ngạo của loài người. Mình không khỏi nghĩ đến tòa tháp như biểu tượng của đế chế Ghibli. Hayao đã tìm người kế thừa nó nhiều năm, nhưng con trai ông, Goro, dù rất cố gắng vẫn chưa đạt được kì vọng của cha mình lẫn những người hâm mộ Ghibli. Đó không phải lỗi của mình Goro không đủ cố gắng, hay Hayao quá khắt khe. Mình nhớ khi xem bộ phim về nhà hàng sushi đạt 3 sao Michelin, con trai của người chủ cũng có một quán sushi, nhưng anh nói đại ý: “Nếu tôi muốn được công nhận, tôi phải làm ngon gấp đôi cha mình, vì chỉ ngon bằng ông ấy làm là không đủ”.
Thế giới tươi đẹp mà ông cố của Mahito xây dựng dựa trên một vài điều kiện: Thứ nhất, nguyên vật liệu của nó là đá hầm mộ, không có yếu tố khác được thêm vào. Thứ hai, phải định kỳ xây dựng lại để duy trì một thế cân bằng nhất định. Thứ ba, phải trao quyền thừa kế cho người cùng huyết thống. Ông cố của Mahito đã tới giới hạn của mình, ông không còn đủ năng lực để duy trì cái thế cân bằng mong manh ấy nữa, và tất cả những người thừa kế tiềm năng của ông có vẻ đều không muốn lãnh lấy trách nhiệm này. Câu chuyện có vẻ rơi vào thế chết, cho tới khi một thế lực bên ngoài, vua vẹt, nhào vào đòi nhận trách nhiệm ấy. Nhưng những nỗ lực trong cơn nóng vội và tham lam của vua vẹt cũng không đạt, và trong cơn tức giận và hoảng loạn, vua vẹt rút ra thanh kiếm, phá hủy tòa tháp mong manh.
Nhát cắt này có thể ví với nhát kiếm chặt đứt nút thắt Gordian của Alexandre Đại Đế. Đành rằng nhát cắt này đem đến sự phá hủy không thể vãn hồi, nhưng đồng thời cũng cởi bỏ gánh nặng cho những người thừa kế tiềm năng của thế giới ấy. Giống như trong Inside Out, Joy nỗ lực giữ cho thế giới của Riley không sụp đổ nhưng cũng bất lực nhìn thế giới ấy tan rã, chứng kiến những điều từng quan trọng nhất với Riley rơi vào quên lãng. Tòa tháp của gia đình Mahito, thế giới tuyệt vời, thiên đường mà ông cố của cậu tạo dựng, cũng tan rã. Nhưng cũng như những mảnh tàn tích từ khối ký ức của Riley tự tạo lập thành một lâu đài mới, việc tòa tháp bị phá hủy dù đau đớn với Mahito, Himi, Natsuko, và tất cả cư dân của thế giới đó, nhưng cũng mang đến sự giải thoát khỏi những gánh nặng quá khứ. Từ nay, Mahito có thể tự do xây dựng một thế giới không ác ý từ những nguyên vật liệu chính cậu thu nhặt được.
Nhìn lại về Ghibli và nỗ lực tìm kiếm người truyền thừa, mình không khỏi nghĩ đến một lời nhắn gửi của thế hệ mất mát đến cái đám gen Y gen Z như tụi mình. Như mô tả trong phim, có một tảng đá to lớn trôi nổi trên không trung, là cội nguồn sức mạnh xây nên thế giới. Đó là gì? Là kiến thức cũ, là nỗi hận vô biên? Là nỗi buồn chiến tranh? Là lửa, là máy bay, xe tăng, thiết giáp, là những thứ ám ảnh trong mỗi thước phim của Hayao Miyazaki?
Cuộc nói chuyện của Mahito và ông cố khiến mình muốn trào nước mắt, bởi chúng như những lời nhắn gửi của thế hệ mất mát:
“Này các con, thế giới này chúng ta xây dựng nên đấy. Chúng đẹp phải không? Nhưng chúng ta già rồi. Các con hãy tiếp quản chúng nhé? Này các con, thế giới này chúng ta xây dựng nên đấy. Chúng đẹp nhỉ, nhưng chúng ta đã già và thế giới thì đang trên bờ tan rã. Các con có muốn tiếp nhận chúng và xây nên một thế giới ổn định hơn không?”
Và, Mahito, thay mặt những đứa trẻ như tụi mình, trả lời: “Không, nguyên vật liệu để xây nên thế giới này đầy ác ý nên chúng con không thể xây một thế giới cũng không có ác ý. Chúng con trân trọng nỗ lực của mọi người khi tạo ra một thế giới đẹp đẽ nhường này từ những thương đau ấy, nhưng chúng con không muốn tiếp nhận chúng. Mặt khác, chúng con cũng có những vết thương gây nên từ ác ý của riêng mình, nên chúng con cũng không dám hứa rằng sẽ có thể xây nên một thế giới không ác ý như người mong muốn.”
Và, như một sự an ủi, thế hệ mất mát nói rằng: “Được rồi, vậy chúng ta hãy để nơi này tan rã. Các con là những đứa trẻ ngoan, hãy về đi, và xây nên một thế giới thật tốt lành nhé.”
Hay, đây là lời nhắn gửi của Hayao gửi đến Goro?
Hayao: “Con nhìn này, lâu đài ba xây dựng đó. Ba già rồi, con tiếp quản nó nhé.”
Gondo: “Không, chúng được xây từ nỗi buồn chiến tranh của ba. Chúng đầy rẫy ác ý, con không muốn nhận.”
Hayao: “Được rồi, vậy chúng ta phá hủy thế giới này, con hãy trở về thế giới của con, và làm những gì con muốn. Nếu có muốn xây lâu đài, hãy tự tìm những nguyên vật liệu từ thế giới của con.”
Và vậy là, người hùng của chúng ta trở về. Thế giới tưởng tượng sụp đổ sau lưng cậu, nhưng nay cậu đã cắt bỏ được những cảm giác tội lỗi về sự tồn tại của mình, chấp nhận cả những phần tối và sáng, nối nhịp cầu với những người thân, đã tìm ra lý tưởng để sống tiếp, và chắc chắn cậu đã lớn lên rất nhiều qua hành trình này.
Bạn nhà mình nói là, đi coi phim này với tâm thế coi Totoro, ai dè đi coi Tổ kén vàng. Bài viết của mình cũng có thể chỉ là một nỗ lực nhét chữ vào miệng tác giả, như hội chứng của một đứa học văn thích vẽ rắn thêm chân. Nhưng việc viết về bộ phim này, liên tưởng và sáng tạo, cũng là một nỗ lực để duy trì thế cân bằng của thế giới nội tâm, và mình rất vui được chia sẻ nó cùng bạn.
Chúc bạn và gia đình năm mới vui vẻ, hạnh phúc và bình an 😀
25/12/2023
Trà Giang